ਮੈਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ

ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ।

ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੋਸ਼ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਰਗੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।

ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤਿਆਗ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

ਮੇਰੀ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਤਬਦੀਲੀ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗਾਂਧੀ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਵੀ ਖਿੱਚਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਰਨ ਕੈਫ਼, ਜੇ.ਐਮ. ਸ਼ਰਮਾ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਐਲ.ਕੇ. ਝਾਅ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਐਸ.ਸੀ. ਦੁਬੇ ਵਰਗੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀ।

ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

1989 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ (IIMC) ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੁਦੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਣੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਇਆ।

IIMC ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆਂ ਅਤੇ Communicator ਤੇ Sanchar Madhyam ਵਰਗੇ ਖੋਜ-ਅਧਾਰਿਤ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਨਸੰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ।

ਅੱਜ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝਦੇ ਵੀ ਹਾਂ?

ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜਾਈ, ਵਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੀਡੀਆ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਨਬਜ਼ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਤੰਗ ਜਾਂ ਫਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਪੀਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਹ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਸਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਗੇ, ਸਾਡੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਉੱਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ।
_________________
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਭੜਕਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਰੋਧ

Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.

Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.

— Team PT