“ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਖ਼ੂਨ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇ।”
ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਇਸ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਤੱਕ ਹਿੱਲ ਗਿਆ।
ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ। ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕੋਈ ਆਮ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਦਰਦਨਾਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ 1986 ਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਅਦਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਸਾਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅਸੀਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਾਂਗੇ।
ਹੁਣ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ 40 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
“ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਵੀ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹੋ… ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ, ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ…”
ਉਹ ਫ਼ੋਨ ‘ਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਟਸਐਪ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇਸ 60 ਸਾਲਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਵੀਡੀਓ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਉਭਰਨ ਲਈ ਹੋਰ 40 ਸਾਲ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਮੂਲ ਰਿਪੋਰਟ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪਾਠਕ ਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਭਟਕਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤੱਥ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਜੋਗੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਖ਼ਰਚੇ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕੋਚਿੰਗ, ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੈਸੇ ਜੁਟਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਲੁਕਵੇਂ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ ਜੋ ਨੀਟ (NEET) ਅਤੇ ਐੱਸਐੱਸਸੀ (SSC) ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚੇ ਖ਼ੁਦ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਕੇ ਕਮਾਏ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦੇ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋਈ।
ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਸਟਲ ਦੀ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਭਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਐੱਸਐੱਸਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸਾਨ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸਟਲ ਦੀ ਫੀਸ ਭਰਨ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਵੇਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ।
ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਯੂਨਿਟ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਡੋਨਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
“ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਲੱਗਣਗੇ?” ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਮੈਨੂੰ 8,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ,” ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਮਜਬੂਰ ਸੀ?
ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਘਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਟਿਊਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾ ਲੈਂਦਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ?
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਲ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਇਹ ਸੀ:
“ਖ਼ੂਨ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਕਿ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰਾ, ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮੌਕਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਚੁਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ—ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ।
ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਖ਼ਬਰ, ਪਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੰਨਾਟਾ
ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈਰਾਨੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੋਈ ਕਿ ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਕਸਰ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਰੱਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ Gen Z ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉਠਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ।
ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਇੰਨੀ ਮਹਿੰਗੀ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ।
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹੀ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਓ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲੈ ਲਵੋ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰੂਪ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਨਾਉਣਾ ਰੂਪ ਵੀ।
ਜ਼ਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਬੇਵੱਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤ ਲੈਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਕਿਸੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ‘ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੱਟ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ।
ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦਰਦਨਾਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੈਟਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੋਚਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈੱਸ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।
ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਮਜਬੂਰੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਨੰਦ ਐੱਸਐੱਸਸੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਆਇਆ ਸੀ।
ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈੱਸ ਦਾ ਬਿੱਲ ਭਰ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਦੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹੀ ਉਮੀਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਕਿਉਂ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ:
“ਮੈਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਭਰਨ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈੱਸ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਹਨ।”
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸਬੰਧ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਮੈੱਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੁਰੰਤ ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵਾਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ?
ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
“ਕੁਝ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ,” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਚੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ ਵਰਤ ਕੇ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੀਟ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦਰਦ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
“ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ ਨਹੀਂ ਵੇਚਦਾ,” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉਮੀਦਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਭੇਜਣ ਵਾਸਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੋ ਬਿੱਘੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਰਜ਼ਾ ਵੀ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਬਚਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਇਸ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਹੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਚਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ ਵੇਚ ਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੀਸ ਭਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਵਿਚੋਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚੋਲੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖ਼ੂਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ:
“ਜੇ ਸਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।”
ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਰਚਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਲਈ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਵੀ ਨੀਟ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇਗਾ।
ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਖ਼ਰਚੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੀ। ਕੋਚਿੰਗ ਦੀ ਫੀਸ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘਰੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣਾ ਉਸ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਰਾਹ ਲੱਭ ਲਿਆ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਫ਼ੌਰੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੱਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਆਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ
ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੈਟਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਹਿੰਗੀ ਕੋਚਿੰਗ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਖ਼ਰਚੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੂਰੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਫੀਸ 1,500 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਨ 5,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਸਿਰਫ਼ 3,500 ਰੁਪਏ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖ਼ੂਨ ਵੇਚਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਖ਼ੂਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਲੱਭਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸੌਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਔਖਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕੋਚਿੰਗ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਜਾਣ।
ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤੱਕ ਵੇਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।
ਇਹ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪੈਸੇ ਜੁਟਾਉਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਵਿਅੰਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਲੈਣ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਆਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੇੜਦੀਆਂ।
ਜਦੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਣਗੇ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਵਹਾਏ ਗਏ ਖ਼ੂਨ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਵੇਚੇ ਗਏ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕੋਈ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ Gen Z ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਚਾ, ਅਜਿਹੀ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬੇ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰੋ, ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ।
ਅਤੇ ਉਸ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ੂਨ ਜਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਝੰਜੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। 
(ਲੇਖਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਮੂਲ ਰਿਪੋਰਟ ਹਿੰਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦੇਣ। – ਸੰਪਾਦਕ)
_____________________
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:
.
Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.
Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.
— Team PT