ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸਮਝ

ਉਰਦੂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ (ਜਾਂ ਖੜੀ ਬੋਲੀ) ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਖ਼ਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਮਿਸ਼ਰਤ” ਜਾਂ “ਸੰਕਰ”। ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਅਭਿਜਾਤ ਵਰਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੋਹਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਜਾਤ ਵਰਗ ਦੀ ਨਫ਼ਾਸਤ, ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਵੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ੇਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ, ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣਪਨ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ‘ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਹਾਲੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ੇਰ ਲਗਭਗ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੇਖ “ਉਰਦੂ ਕੀ ਹੈ” ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।

ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਉਪਰਲਾ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੂਪਕਾਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ੇਰ ਵੇਖੋ:

ਗੁਲੋਂ ਮੇਂ ਰੰਗ ਭਰੇ ਬਾਦ-ਏ-ਨੌਬਹਾਰ ਚਲੇ
ਚਲੇ ਭੀ ਆਓ ਕਿ ਗੁਲਸ਼ਨ ਕਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲੇ

ਜੇ ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ:

“ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਹਵਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆ ਜਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ।”

ਪਰ ਇਹ ਉਹ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜੋ ਫ਼ੈਜ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ 1954 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਮਨ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਫ਼ੈਜ਼ ਖੁਦ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਮਾਂਟਗੋਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਪਕਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ।

ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਵਿੱਚ “ਗੁਲਸ਼ਨ” ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ “ਬਾਗ਼” ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ:

“ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ਭਗਤੋ, ਅੱਗੇ ਆਓ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋੜ ਹੈ।”

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੇਰ ‘ਤੇ ਗੌਰ ਕਰੋ।

ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਪੜ੍ਹਿਆ:

ਬੁਲਾ ਹੀ ਬੈਠੇ ਅਹਲ-ਏ-ਹਰਮ ਤੋ ਐ ਮਜਰੂਹ
ਹਮ ਭੀ ਬਗਲ ਮੇਂ ਲਿਏ ਏਕ ਸਨਮ ਕਾ ਹਾਥ ਚਲੇ

ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਰਹੱਸਮਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਓ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ।

ਅਹਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਲੋਕ”, ਏ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਦਾ/ਦੇ”, ਅਤੇ ਹਰਮ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਕਾਬਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ੇਰ ਵਿੱਚ ਅਹਲ-ਏ-ਹਰਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਨਮ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਥ “ਮੂਰਤੀ” ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ “ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ”।

ਅਰਥਾਤ ਮਜਰੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸਲਾਮੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਨਮ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਭ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ, ਅਨਿਆਂ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਖੰਡ, ਰੂੜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਫ਼ੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ “ਹਮ ਦੇਖੇਂਗੇ” ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਰੂਪਕਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਹਬੀਬ ਜਾਲਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾ “ਹੁਕਮਰਾਂ ਹੋ ਗਏ ਕਮੀਨੇ ਲੋਕ” ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ।

1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਰਦੂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਂ ਹੋਇਆ। ਸੰਕੀਰਨ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਇਸਾਈ, ਸਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕਸਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਰਦੂ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਬੀ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜਾਂ ਸਧਾਰਨ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਨੇ ਉਰਦੂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੀਂਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਾਕਤ, ਨਫ਼ਾਸਤ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੂਟ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਿਸਾਲ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀਆਂ ਇਹ ਅਮਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ:

ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ ਅਬ ਹਮਾਰੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ।

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਣਗਿਣਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਓਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ, ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ੇਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

ਮੈਂ ਹੋਰ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤਾਕਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਈ ਨਿਆਂਇਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਕਵਿਤਾ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਗੱਥ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਮਾਰਮਿਕ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉਧਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਮੌਜੂਦ ਸੀ:

ਜਿਨ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਮੇਂ ਗੂੰਜੀ ਥੀ ਗ਼ਾਲਿਬ ਕੀ ਨਵਾ ਬਰਸੋਂ
ਉਨ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਮੇਂ ਅਬ ਉਰਦੂ ਬੇਨਾਮ-ਓ-ਨਿਸ਼ਾਂ ਠਹਰੀ।
ਆਜ਼ਾਦੀ-ਏ-ਕਾਮਿਲ ਕਾ ਐਲਾਨ ਹੁਆ ਜਿਸ ਦਿਨ,
ਮਾਤੂਬ ਜ਼ੁਬਾਂ ਠਹਰੀ, ਗੱਦਾਰ ਜ਼ੁਬਾਂ ਠਹਰੀ।
ਜਿਸ ਅਹਦ-ਏ-ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਯਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਜ਼ੁਬਾਂ ਕੁਚਲੀ,
ਉਸ ਅਹਦ-ਏ-ਸਿਆਸਤ ਕੋ ਮਰਹੂਮੋਂ ਕਾ ਗ਼ਮ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਗ਼ਾਲਿਬ ਜਿਸੇ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਉਰਦੂ ਕਾ ਹੀ ਸ਼ਾਇਰ ਥਾ,
ਉਰਦੂ ਪਰ ਸਿਤਮ ਢਾਕਰ, ਗ਼ਾਲਿਬ ਪਰ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਦੀ ਹੋਈ ਉਪੇਖਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰਮਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

 

Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.

Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.

— Team PT