ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਗੀਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੁਣ ਇੱਕ ਫੌਜਦਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਨ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ, “ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ”, ਜਿੱਥੇ ‘ਮਾਂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਹੈ।
ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ‘ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਹੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ, ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਇਹ ਗੀਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਲੇਖਕ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜਾਂ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਇਕਬਾਲ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ” ਲਿਖਿਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੱਟੜ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਨ-ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਸ਼ਿਕਵਾ’ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦੇ ਦੋ-ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਵੀ, ਇਕਬਾਲ ਵਾਂਗ, ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਉਹ ਕੱਟੜ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਯਵਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ ‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਤਿਆਨੰਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੰਵਾਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ (ਇੱਥੇ ‘ਉਹ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਤਿਆਨੰਦ ਹੈ):
ਉਹ: ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਸੱਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਵਿਅਰਥ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸ: ਮੁਸਲਿਮ ਸੱਤਾ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਹਾਲੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਲਕੱਤਾ ‘ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ।
ਉਹ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ।
ਸ: (ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ) ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਰਾਜ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਕੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਣਗੇ?
ਉਹ: ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ।
ਸਤਿਆਨੰਦ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਹ: ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦਾ ਭਾਗ ਸੰਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਣ ਦੇ। ਧਰਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣ।
ਸ: (ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ) ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਰਾਂਗਾ।
ਉਹ: ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੁਣ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਵੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ
ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਪਠਾਨਾਂ (ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ “ਫੁੱਟ ਪਾਓ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ” ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।
‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਬੰਕਿਮ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
“ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਤੈਂਤੀ ਕਰੋੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੱਚਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ (ਅੰਗਰੇਜ਼) ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੱਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇਗੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲ।”
ਕੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ?
ਇਹ ਉਹੀ ਹਿੰਦੂ “ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ” ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਸਨ।
ਇਹ ਨਾਵਲ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ “ਫੁੱਟ ਪਾਓ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ” ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ?
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਆਨੰਦ ਮਠ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। 
ਜਸਟਿਸ ਮਾਰਕੰਡੇ ਕਾਟਜੂ
ਲੇਖਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ।
Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.
Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.
— Team PT