ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਾਮਾਇਣ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਰਾਮਾਇਣ ਹੈ।
ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਚੀਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਰਾਮਾਇਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੀਨ ਦੀ ਦਾਈ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇਰਫਾਨ ਅਹਿਮਦ, ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਚੀਨੀ ਵਿਭਾਗ, ਸਿੱਕਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗੰਗਟੋਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
ਤੁਲਸੀਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ (ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ), ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
“हरि अनन्त हरि कथा अनन्ता।
कहहिं सुनहिं बहु विधि सब सन्ता॥”
ਅਰਥਾਤ:
“ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।”
ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਚੀਨੀ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਸਿਪ ਹੋ (Laṅka Sip Ho ਜਾਂ LSH) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਚੀਨ ਦੀ ਦਾਈ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ—“ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰ।” ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ 1956 ਤੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਯੁਨਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦੇ ਦਾਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਮਿਲਿਆ (Fu 1997: 40)।
ਦਾਈ ਭਾਈਚਾਰਾ ਚੀਨ ਦੇ ਯੁਨਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਲਾਓਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਥੇਰਵਾਦੀ ਬੌਧ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੌਖਿਕ ਕਥਾ-ਕਥਨ ਅਤੇ ਤਾੜ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ 1312 ਈਸਵੀ ਜਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (Dao 2017: 218)। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚੀਨੀ ਸੰਸਕਰਣ 1981 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ (LSH 1981)।
ਲੰਕਾ ਸਿਪ ਹੋ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਾਈ ਅਤੇ ਬੌਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲਦੀ ਹੈ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਧਿਸੱਤਵ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (LSH 47)।
ਇੱਥੇ ਬਨਵਾਸ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ (LSH 74)। ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਖੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (LSH 45), ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (LSH 2–39)। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਸੁਖਦ ਹੈ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੂਲ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕਰੁਣ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਾਈ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਮਾਇਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਬ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੀ ਖਾਮਤੀ Lik Chao Lamang (LCL 97–99) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਫਲ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਸਾਮ ਦੀ ਕਰਬੀ ਰਾਮਾਇਣ (Chābin Ālun 11) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੌਧ Daśaratha Jātaka (Jātaka 461), Daśaratha Kathānakam (Taishō 203), ਅਸਾਮ ਦੀ ਕਰਬੀ ਰਾਮਾਇਣ (Chābin Ālun 31), ਅਤੇ ਜੈਨ ਰਾਮਾਇਣ Vasudevahiṇḍī (Bulcke 220) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਹੀਰਾਵਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸ ਰਾਮਾਇਣ (Kṛttivāsa 2:163) ਅਤੇ ਮਿਜ਼ੋ Ram and Khena (Ghosh 1994: 45–46) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਚਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਬਨਵਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਬੰਗਾਲੀ ਕ੍ਰਿਤਿਵਾਸ ਰਾਮਾਇਣ (Kṛttivāsa 1:326) ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀ ਕਰਬੀ ਰਾਮਾਇਣ (Chābin Ālun 71) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ Kathāsaritsāgara (Katha Sarit Sagara 1:487) ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੀ ਕਰਬੀ ਰਾਮਾਇਣ (Chābin Ālun 75) ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਸੁਖਦ ਅੰਤ ਵੀ ਭਵਭੂਤੀ ਦੇ Uttararāmacarita (Uttararāmacarita 80) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਮਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੰਬਨ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਵੀ ਚਕਬਸਤ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚੀਨੀ ਦਾਈ ਰਾਮਾਇਣ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਦਾਈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਦੁੰਦ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸੁਪਾਰੀ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (LSH 117)—ਇਹ ਮੇਕਾਂਗ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਿਆ-ਬਸਿਆ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਨਾਗ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਥੇ ਚੀਨੀ ਡਰੈਗਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ (LSH 30)। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪਕ ਹੈ ਜੋ ਬੌਧ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਲ ਮਿਲ ਗਿਆ (Ji 1982: 127)। ਨਾਰਿਫੋਨ ਦਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਦਰੱਖਤ—ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਥਕੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਸੀਤਾ ਦੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦਾ ਹੈ (LSH 35; Di Paolo 2025: 89–103)।
ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜੇਡ ਦੇ ਗਹਿਣੇ (LSH 26), ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਲੱਤ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਢੋਲ (LSH 23), ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤ—ਜਿਵੇਂ ਚਿਪਚਿਪੇ ਚੌਲ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਚੱਬਣਾ—ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ (LSH 58)।
ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਾਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਬੌਧ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ, ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਲ-ਛਿੜਕਾਅ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ (Kong 2018: 54)। 2006 ਵਿੱਚ ਦਾਈ ਜ਼ਾਨ੍ਹਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੀ ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (State Council 2006)।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਕਾ ਸਿਪ ਹੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਰਾਮਾਇਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿਆਪਕ ਰਾਮਾਇਣ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬੌਧ ਪੁਨਰ-ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਯੁਨਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਘਰ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ!
ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:
“यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ।
तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥”
ਅਰਥਾਤ:
“ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੇਗੀ।”
(ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ, 1.2.35) 
____________________
ਅਮਰੀਕੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ
ਜਸਟਿਸ ਮਾਰਕੰਡੇ ਕਾਟਜੂ
ਲੇਖਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ।
Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.
Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.
— Team PT