‘ਮਨ ਚੰਗਾ ਤਾਂ ਕਠੌਤੀ ਵਿਚ ਗੰਗਾ’

ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। 14ਵੀਂ-15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਤ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਜਾਤ ਜਾਂ ਵਰਗ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਰੈਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਘੀ ਪੁੰਨਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਕਾਸ਼ੀ ਭਾਵ ਵਰਤਮਾਨ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਘੀ ਪੁੰਨਿਆ 1388 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1398 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੁੰਨਿਆ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਹ ਤਾਂ ਤੈਅ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਐਤਵਾਰ 01 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਰਵੀਦਾਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਵੀਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਵੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਨ ਵਿਚ ਰਵੀਦਾਸ ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਵੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਚਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ: ‘ਮਨ ਚੰਗਾ ਤੋ ਕਠੌਤੀ ਮੇਂ ਗੰਗਾ’

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ, ਮਨ ਚੰਗਾ ਤੋ ਕਠੌਤੀ ਮੇਂ ਗੰਗਾ, ਅੱਜ ਵੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ (ਕਠੌਤੀ) ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।

ਰਵੀਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਜਿਹੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕੁੱਲ ਵੀ ਆਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਹਿਜ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕਿੱਸਾ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਇਸ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੰਢਣ ਵਾਲੇ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਇਕ ਜੁੱਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਪਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਘਰ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਨ ਚੰਗਾ ਤਾਂ ਕਠੌਤੀ ਵਿਚ ਗੰਗਾ’। ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਨੀਂਵੀਂ ਜਾਤਿ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਥੇ ਨਹਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸੋਚ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।

ਕਿਰਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੰਢਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ’ਕਿਰਤ’ ਅਤੇ ’ਭਗਤੀ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪੂਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਬਾਣੀ

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 41 ਸ਼ਬਦ 16 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ:

ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ ॥ ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ ॥

ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉੱਚੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮਣ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਹੋਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਬੇਗਮਪੁਰਾ: ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੰਕਲਪ

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਕੋਈ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਗਮਪੁਰਾ (ਬਿਨਾਂ ਗਮ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ) ਕਿਹਾ:

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀਂ ਤਿਹਿ ਠਾਉ ॥

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ’ਲੋਕਤੰਤਰੀ’ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਗਤ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਅਮੀਰੀ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈਏ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.

Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.

— Team PT