ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ: ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੈਨ ਜ਼ੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੈ?

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੇ ਮੁੜ ਜਾਗਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਜੈਨ ਜ਼ੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਲ ਵਰਗੇ ਡੂੰਘੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਰਜ਼ੀ ਉਬਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ

ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਆਦਰਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨਾ ਸਾਡੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਪਰ ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਤੀਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵੱਲ।

ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਖਪਤਵਾਦ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ

1980ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1990ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਗਈ।

ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਪਤਵਾਦ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਧੱਕਿਆ।

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਉਸ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਉਸ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ—ਗਰੀਬੀ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ—ਅਕਸਰ ਨਿੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਵਾਰਥੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਬਦਲੀ, ਪਰ ਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਵਧੀ?

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਹ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨੀ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।

ਇਸ ਤਕਨੀਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ: ਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ?

ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਰਗ ਦੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਮੰਗ ਜਾਂ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਿਰੋਧ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਵਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ

ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਆਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਜ਼ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੰਗਾਂ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ। ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਗਠਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਦੇਸ਼, ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਜੇ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਰੰਤ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਬਰਾਬਰੀ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਂਝੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮੋੜ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਰਖੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਰਜ਼ੀ ਲਹਿਰ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਜੈਨ ਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਅਰਿਆਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਜੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਕਸਦ ਦੀ ਭਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਲਈ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ’ਤੇ ਉੱਠ ਰਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜੈਨ ਜ਼ੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸਮਝ ਕੇ ਖ਼ਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਆਸ ਵੀ ਪਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
________________
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:

ਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਮੋਦੀ ’ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋਵੇਗਾ?

Disclaimer : punjabtoday.net and other platforms of the Punjab Today group strive to include views and opinions from across the entire spectrum, but by no means do we agree with everything we publish. Our efforts and editorial choices consistently underscore our authors’ right to the freedom of speech. However, it should be clear to all readers that individual authors are responsible for the information, ideas or opinions in their articles, and very often, these do not reflect the views of punjabtoday.net or other platforms of the group. Punjab Today does not assume any responsibility or liability for the views of authors whose work appears here.

Punjab Today believes in serious, engaging, narrative journalism at a time when mainstream media houses seem to have given up on long-form writing and news television has blurred or altogether erased the lines between news and slapstick entertainment. We at Punjab Today believe that readers such as yourself appreciate cerebral journalism, and would like you to hold us against the best international industry standards. Brickbats are welcome even more than bouquets, though an occasional pat on the back is always encouraging. Good journalism can be a lifeline in these uncertain times worldwide. You can support us in myriad ways. To begin with, by spreading word about us and forwarding this reportage. Stay engaged.

— Team PT